[Fred van Hessen]

Toevallig ook net vandaag via De Correspondent een zeer informatieve nieuwsbrief van Jelmer Mommers ontvangen die precies aansluit op onze discussie hier.
(en Jelmer is de beste klimaatjournalist die ik ken…)

Geld bepaalt de toekomst van het klimaat

Jelmer Mommers
Correspondent Democratie & Klimaat
Op zoek naar klimaatpolitiek die werkt

Beste Fred,
Welkom bij weer een nieuwe editie van mijn nieuwsbrief, dit keer over hoe geld de toekomst van het klimaat bepaalt.

Transitie, maar nog niet overal
Het energiesysteem staat de komende dertig jaar voor een ongekende dubbele uitdaging.

Enerzijds willen we onze energievoorziening schoon maken. Dat lukt aardig: vooral in rijke landen worden kolen en gas steeds meer uit de markt gedrukt door zon en wind. Denk je alle zonnepanelen en windmolens weg die sinds 2005 zijn neergezet, dan zou de wereldwijde elektriciteitsproductie 28 procent meer CO2 uitstoten, blijkt uit een nieuwe analyse van klimaatwetenschapper Zeke Hausfather.

Zon en wind vervangen dus nu al fossiele brandstoffen. Mooi!

Tegelijkertijd groeit de vraag naar energie wereldwijd door, vooral in de zogenoemde ‘opkomende economieën’. Tegen 2060 zou de vraag hier zelfs met 60 procent kunnen groeien – vergelijkbaar met het toevoegen van ‘een tweede China’ aan de wereldeconomie, aldus een nieuw rapport van marktanalist S&P Global.

Dit is de tweede kant van de uitdaging: we willen in die groeiende vraag voorzien, en daarnaast de ruim 650 miljoen mensen (!) die nog altijd zonder elektriciteit leven aan stroom helpen.

Het probleem is dat olie, kolen en gas nog altijd een deel van die nieuwe vraag leveren. De twee kanten van de uitdaging komen hier met elkaar in conflict: de oplossing voor energiearmoede botst met de oplossing die het klimaat nodig heeft.

Het is dus cruciaal dat het voor ontwikkelende economieën goedkoper en veiliger wordt om duurzaam te kiezen. Een obstakel waar je in Nederland weinig over hoort? De hoge staatsschulden van opkomende en ontwikkelende economieën.

Selectieve verontwaardiging
Hoge staatsschulden zijn in ons medialandschap best een dingetje – wanneer ze westerse landen raken. NRC maakte een podcast over de obligatiemarkt – ‘een van de machtigste markten ter wereld’, die toch zelden echt goed begrepen wordt. De economieredacteuren leggen precies uit hoe hoge rentes op de obligatiemarkten doorwerken in de hele economie. En poeh, wat zien we dat nu uit de hand lopen. De VS is volgend jaar al 4,3 procent van het bbp kwijt aan rente! Tjee!

Ook de Volkskrant maakte een analyse over het feit dat de wereldwijde schulden en rentes nog nooit zo snel opliepen.

Onvermeld in beide producties bleef de schuldencrisis waar landen in het mondiale Zuiden nu al jaren onder gebukt gaan, en die almaar blijft groeien. Veel arme landen zijn meer kwijt aan schuldeisers dan ze kunnen besteden aan onderwijs en zorg. In zo’n zeventig landen drukken schulden zelfs zwaarder op de begroting dan onderwijs, zorg en sociale zekerheid bij elkaar.

Dat is op zichzelf al een rampzalige situatie die onze aandacht verdient. Maar het wordt nog erger als je gaat bekijken hoe deze hoge schulden op de energietransitie inwerken. Ze maken duurzame energieprojecten in arme landen namelijk onbetaalbaar – en fossiele energie extra aantrekkelijk. In een verhaal op De Correspondent diepte ik uit hoe en waarom.

Gemiste kansen
Dit wisten we toch al? Ja en nee. Natuurlijk is geld altijd een onderwerp op de jaarlijkse klimaattoppen, en zet de klimaatbeweging daarbij in op het losweken van meer financiering voor vergroening en adaptatie. Iets waar de regering-Trump overigens tegen ten strijde trekt.

Maar wat voor mij wel een nieuw inzicht was, is dat het UNFCCC, het VN-orgaan dat de klimaatonderhandelingen begeleidt, helemaal niet toegerust is op het dealen met het onderliggende probleem van de hoge staatsschuld van klimaatkwetsbare landen. Het IMF en de Wereldbank doen wat ze kunnen, maar in feite komt het erop neer dat arme landen overgeleverd zijn aan de wereldmarkt – en dat vooralsnog niemand daar een stokje voor kan steken.

Een belangrijk onderwerp om de aandacht op te blijven vestigen. Want de regio’s die de grootste potentie hebben om zich te ontwikkelen met duurzame energie, profiteren er nu het minste van.

Een kritische noot
In reactie op m’n stuk kreeg ik de kritiek dat ik de snelle opkomst van duurzame energie in arme landen onderschat. Ik noemde Pakistan in m’n verhaal, waar consumenten zelf en zonder tussenkomst van de overheid bij de vleet zonnepanelen aanschaffen. De analisten van groene denktank Ember wijzen erop dat dit in Afrikaanse landen ook begint te gebeuren.

Op Bluesky stuurden lezers hoopvolle linkjes over de groei van duurzame energie in Nigeria en Zuid-Afrika. Hartstikke mooi, maar zelfs wie helemaal overtuigd is van de winnende kaarten van elektrotech (ik ben dat ook!) moet zich realiseren dat het voor arme landen ongelofelijk lastig is om te industrialiseren en regionale waardeketens te ontwikkelen op louter groene stroom, die niet constant beschikbaar is.

Dat wordt des te duidelijker als je ook de gebrekkige stroomnetten in veel ontwikkelingslanden in ogenschouw neemt – denk aan de voortdurende black-outs en de hoge kosten voor iedereen die zijn eigen back-upstroom wil regelen (vaak op diesel). Batterijen beginnen hierbij een rol te spelen, maar hoewel ze snel goedkoper worden, zijn de aanschafkosten nog erg hoog.

Bovendien verloopt de spontane revolutie van zelfgekochte zonne-energie chaotisch en kunnen de landelijke netbeheerders de ontwikkeling niet bijbenen. De mensen die géén panelen hebben aangeschaft, krijgen daardoor soms nog hogere rekeningen.

In Afrika zou kernenergie een deel van de nodige ‘basislast’ kunnen leveren, zeggen sommige experts. Maar ook fossiele brandstoffen blijven hardnekkig, concluderen de analisten van S&P Global. Want ‘ze vervullen functies die moeilijk of duur zijn om te vervangen.’

Moeilijk of duur. We kunnen ze vaarwel zeggen, maar iemand moet de investeringen opbrengen. Het leidt me terug naar iets wat ik al eerder concludeerde: geld bepaalt de toekomst van het klimaat. Sad.

3 x 40 ampère, of niet?
We schakelen over van het mondiale naar het nationale, maar blijven even bij geld. Volgens de ACM kunnen 300.000 huishoudens en bedrijven in Nederland flink geld besparen door over te stappen op een kleinere netaansluiting. Ik kan hiervan getuigen, maar had geen idee dat zo veel mensen erdoor werden geraakt.

Toen ik twee jaar geleden in mijn huidige woning kwam wonen, bleek de netbeheerder ons te hebben gezegend met een aansluiting van 3 x 40 ampère. De aannemer zei dat dat standaard was voor een nieuwbouwhuis met zonnepanelen, een warmtepomp en een laadpaal.

Maar zo’n zware aansluiting kost ook minstens € 1.800 per jaar, tegen € 360 per jaar voor een ‘normale’ aansluiting van 3 x 25 ampère die voor de meeste huishoudens volstaat. Ik maakte destijds een som en kwam tot de conclusie dat de stroom er héél misschien uit zou klappen als ik alle apparaten in mijn huis tegelijk op vol vermogen zou laten draaien op een stervenskoude dag. Maar waarom zou je dat doen?

Dus: check je aansluiting, misschien kun jij ook wel besparen. Vooral doen als je tevens bent aangesloten op een warmtenet, want dan heb je een flinke kans dat je volgend jaar (veel) meer gaat betalen voor je warmte.

Drie leestips van collega’s
Jesse Frederik bezingt de groene vooruitgang die in Europa is geboekt. De vraag hierna lijkt me: hoe verder, nu het laaghangende fruit geplukt is?

Gatool Katawazi en Rosan Smits zetten de beste journalistiek op een rij over de opgelopen oorlogsspanning tussen Europa en Rusland. Wanneer houdt Ruslands ‘hybride’ oorlog tegen de EU op ‘hybride’ te zijn?

Thomas Oudman signaleert dat de Nederlandse veestapel een gigantische kwetsbaarheid is in tijden van conflict en crisis. De overheid zou een ‘noodvoorraad’ van zo’n 434.000 ton sojaschroot moeten aanleggen om de veestapel in geval van een handelsstop ‘beheerst af te bouwen’. Misschien beter om dat nu al te doen?

Tot slot…
Ik zie Benedict Cumberbatch steeds voorbijkomen omdat ‘zijn’ klimaatdocu How to Live on Earth nu gratis op YouTube te zien is. Hij wil geloof ik de nieuwe David Attenborough worden?

Hoe dat ook zij: ik stuitte op een paar jaar oud filmpje waarin Cumberbatch een brief voorleest van klimaatonderzoeker Stuart Capstick aan zijn kinderen. Hij legt hun uit waarom ‘we’ te weinig deden. En hoe het voelde om in deze tijd te leven:

‘The hardest thing was living through a time when we could have turned this around, but that most people just carried on as if it didn’t matter.’

Ik ben een sucker voor een goeie voordracht en was de eerste keer dat ik Cumberbatch dit zag voorlezen totaal gegrepen. De tweede keer dacht ik: wacht even, is het wel echt zo dat ‘we’ geen vinger wilden uitsteken? Of is dat een soort standaardzin waarmee klimaatmensen zichzelf de put in praten, zoals ‘de overheid doet niets’? Benieuwd wat jullie denken!

Tot de volgende,
Jelmer Mommers
Correspondent Democratie & Klimaat
Bekijk hier al mijn recente verhalen op De Correspondent
P.S.

Deze nieuwsbrief wordt mogelijk gemaakt door alle betalende leden van De Correspondent. Maak nu een maand gratis kennis met de journalistiek van mijn fantastische collega’s (en mijzelf) of steun ons direct en word lid.

Kreeg je deze mail doorgestuurd? Schrijf je net als 11.500 anderen in.
Download de app van De Correspondent

volg De Correspondent op
Instagram icon
LinkedIn icon
Facebook icon
Je kunt je voor meer nieuwsbrieven van De Correspondent aanmelden. Bekijk hier het aanbod en beheer je mailvoorkeuren.

[Fred van Hessen]

@Aart (en allen),

Wat ik (ook) wilde laten zien is dat we om de energietransitie enigszins efficiënt tot stand te brengen een soort centrale aansturing nodig hebben die flinke overeenkomsten vertoont met de manier waarop de Coronacrisis is aangepakt: een centrale club werkelijke deskundigen die een zodanig vérgaand mandaat heeft dat megalomane politieke machtsspelletjes zoals die nu (bijv. over dat warmtenet in Groningen) gespeeld worden, die bákken publiek geld kosten, mateloze verwarring zaaien en eindeloze vertragingen opleveren kunnen worden voorkomen.

Overigens geldt precies hetzelfde voor de manier waarop totnutoe geen enkele van onze regeringen ooit iets noemenswaardigs heeft gedaan aan de klimaatverandering, ja, wel eraan bijgedragen, maar niets waaruit blijkt dat de urgentie om die te stoppen wordt begrepen, en vrijwel niets qua adaptatie. En op Europees niveau al evenmin. Waarom hebben we eigenlijk geen wekelijkse persconferenties waarop de internationale management teams ons op de hoogte houden van wat er aan de verschillende crises gedaan wordt en nog moet gebeuren…?

[Fred van Hessen]

Eergisteren (7-10-’26) was in het nieuws dat het kabinet Jetten de verplichting (opnieuw) wil invoeren dat gasgestookte cv-ketels die moeten worden vervangen, alleen nog door een (al dan niet hybride) warmtepomp vervangen mogen worden.
Dat is te beschouwen als een stap in een goede richting, maar zet ook de bijl in de wortel van warmtenetten, d.w.z. van de kansen om restwarmte van industriële processen te benutten om woningen en andere gebouwen te verwarmen.
Op kleinere schaal is dat op veel plekken een heel goed idee, maar dit kabinetsplan zou voor ons in Groningen moeten werken als de kanarie in de kolenmijn omtrent het megalomane idee om met de restwarmte die in de Eemshaven geproduceerd wordt liefst 80.000 gebouwen in de provincie te verwarmen. Zelfs wanneer morgen zou worden begonnen met de concrete uitvoering van dat in ieder denkbaar opzicht onzalige plan, kan daarvan niet binnen 15 jaar de gewenste bijdrage aan de energietransitie verwacht worden. Maar zolang dat plan als een serieuze optie boven de markt blijft hangen zal dat de voortgang op andere wegen naar ‘gasloos verwarmen’ blijven frustreren doordat sommigen op de uitvoering ervan zullen speculeren.

Er wordt nu ~vooralsnog door verschillende overheidslagen~ ingezet op twee concepten die elkaars ontwikkeling feitelijk onmogelijk maken: de warmtepomp en het warmtenet. Iedere geïnstalleerde warmtepomp verhoogt de (gemiddelde) aansluitingskosten op een warmtenet en ondermijnt daarmee de kans op uitvoering. Andersom zullen weinig eigenaar-bewoners kiezen voor een warmtepomp in gebieden waar de mogelijkheid van aansluiting al concreet bestaat.

Daarom is hier ook geen sprake van risicospreiding, want alle kosten en moeite van de inzet op een van de twee zullen volledig verloren gaan en bovendien hogere kosten voor uitvoering van de ander opleveren.
Waarmee gezegd wil zijn dat een dergelijke gespleten inzet alleen zinvol kan zijn wanneer die twee mogelijkheden elkaar ~tenminste kúnnen~ versterken.
Hier is echter precies het tegendeel het geval.